Cees Janssen-Bos

13-11-2018

Typisch Ieder Talent

De dageraad van ‘anders’

Typisch Ieder Talent Telt

Zeventien mensen. Drie bijeenkomsten. Eén vraag: wat is nu typisch Ieder Talent Telt (ITT)? Om anderen te inspireren is het wel handig daar taal voor te vinden. Enkele ITT’ers gaan op zoek naar het DNA. Wat zijn de bouwstenen? En ook, wat maakt dit toch zo woest aantrekkelijk voor iedereen? Ze delen ervaringen en gebeurtenissen, reflecteren op drijfveren, geven betekenis aan hun manier van doen en filosoferen over de voortgang. Knus op de bank, met de sloffen aan, iedere keer in een andere huiskamer.

 door Carola Rossing, november 2018

Ooit stelde een Nijmeegse wethouder voor om de krachten te bundelen rondom talentontwikkeling. Nog maar twee jaar geleden begonnen acht studenten en docenten dit gezamenlijk serieus in te vullen. Nu pakken ook de Nijmeegse onderwijsbesturen (van kinderdagverblijf tot en met universiteit) dit fenomeen op. Uit het hele land is er belangstelling voor ITT, een beweging die zich kenmerkt door een heel eigen aanpak. Uitgaande van eigen wijsheid én een tikkeltje eigenwijs. Dat prikkelt en trekt de aandacht. De roep wordt steeds luider: ‘Wat doen jullie nou precies en hoe werken jullie?’

1. Ongedwongen en ongewoon

De manier waarop de input voor dit artikel georganiseerd wordt, is karakteristiek voor ITT. Een mailtje gaat rond met ‘Huiskamer gevraagd!’ en spontaan hebben we drie cocoonplekken. Om deel te nemen aan zo’n ‘pantoffelsessie’ - vrolijke namen horen er standaard bij - kun je je opgeven, maar je mag ook spontaan komen. Volg je flow. Met een kopje koffie en heerlijke zelfgebakken koek komt het gesprek tussen studenten en docenten moeiteloos op gang. ‘Hier ben je altijd welkom met inbreng. Wat dat betreft is dit echt een ander netwerk. Als je aansluit omarmt iedereen je en als je geen tijd hebt is het ook goed.’ Geen verplichtingen, alleen intrinsieke motivatie. Eigenlijk gaat alles bij ITT net even iets anders. ‘Het sluit aan bij mijn manier van doen. Ik noem het vaak aanrommelen.’ Je zou dat oneerbiedig kunnen uitleggen, maar niets van dat alles is waar. Deze relaxte attitude blijkt juist tot de mooiste dingen te leiden.

Aanrommelen refereert aan het natuurlijke proces van ongedwongen en gewoon. In dit aanrommelen ontstaat de creativiteit. ‘Vanuit de spullen en budgetten die we beschikbaar hebben bedenken we nieuwe vormen van leren. Wat dacht je van een workshop over ‘moed’ op een militair kerkhof? Of die keer dat iemand riep ‘zullen we op leeravontuur gaan?’ en 90 mensen nieuwsgierig naar Rotterdam togen. Onlangs hoorde ik over het idee om scholieren via een popup limonadebar op scholen met elkaar in gesprek brengen over alcohol en drugs.’ Bij ITT weet je nooit wat je kunt verwachten en dat is nu precies wat het zo fris maakt. Alle leeftijden doen mee, want elke generatie heeft wat unieks te bieden. Van puber tot pensionado.

2. Goed idee? Beginnen maar!

Het motto is: beginnen is voldoende. Dat zou zomaar het begin kunnen zijn van iets wezenlijks. Je eigen idee is bij ITT leidend: ruimte voor eigen keuzes en creativiteit. Wil je wat? Pak het op! Niet echt de geijkte weg. Van jongs af aan leren we luisteren en opvolgen, ook in het onderwijs. ‘Afgelopen week kwam bij mij op de middelbare school een groepje stagiaires vragen wat ze konden doen. Mijn antwoord? Loop maar eens door school; proef, voel, ervaar en kom terug met een voorstel. De vraag is namelijk: wat zou je wíllen doen? Als je dat als schooldirecteur zegt, kijken mensen wel raar op.’

Dit werken vanuit je innerlijk kompas hoort bij ITT. Kijk wat je raakt of verwondert en pak daar iets in op. Het gaat allemaal heel organisch. Voeg vooral toe wat jij te bieden hebt. Daarmee geef je anderen wat, maar ook jezelf. Iedereen is uniek en ITT nodigt je uit je eigen kwaliteiten te leven, in samenhang met anderen. ‘Eigenlijk zo natuurlijk, maar dat hebben we als kind afgeleerd.’ Al doende ontdekken waar je gelukkig van wordt en meestal hangt dat samen met waar je goed in bent. En door het aan te gaan, komt ook het zelfvertrouwen. Een student: ‘Sinds ik bij ITT ben, durf ik meer. Ik voel mijn zelfvertrouwen groeien. Ook in andere groepen kom ik nu meer uit voor mijn mening. Het is wel fijn en veilig ‘oefenen’ hier.’

3. Van ruitjes- naar tekenpapier

Doen, ja, het gaat bij ITT om doén! ‘Hoe we in beweging komen? Eigenlijk weet ik het zelf niet precies, zo vanzelfsprekend is dat voor mij. Als ik voel dat er iets moet gebeuren en ik iets te geven heb in die situatie, dan handel ik er gewoon naar. En op een zeker moment blijkt het een successtory. Zo niet, want dat gebeurt natuurlijk ook, daarmee vind ik uit wat níet werkt. We leren en ontwikkelen ons al doende. Succes is fantastisch maar het resultaat heeft nooit de nadruk binnen de ITT beweging. Als je gehoor geeft aan je drive, kan succes wel het gevolg worden.’

Google op ‘projectmanagement’, de huidige manier van aanpakken, en je ziet een heel ander verhaal. Eerst formuleren welk resultaat het moet opleveren. Vervolgens met een beproefd model gestructureerd aan de slag aan de hand van een gedetailleerd actieplan. Dan weten we allemaal welke kant we op moeten lopen. ‘Ja duhhh, waar blijft de creativiteit dan? We willen juist uít die hokjes, naar de vrije ruimte. Tekenpapier in plaats van ruitjespapier! Scheppen vraagt om richtingloze ruimte.’ En die open space biedt ITT. Zonder verwachtingen, noch plan. Natuurlijk gebruik je wel je gezonde verstand. Maar de volgorde is eerst doen, dan reflecteren. Als iets succes heeft terugblikken welke elementen het tot een succes maakte en dit op nieuwe situaties toepassen. Eigenlijk is de ITT beweging voortdurend de eigen werkzame principes aan het ontdekken.

4. Elkaar ruggesteunen buiten de comfortzone

Wat onlosmakelijk bij ITT hoort is dus dat je verwachtingen loslaat. Onderweg kan alles weer veranderen. Dat maakt de reis nu net zo spannend. ‘Eigenlijk moeten we met zijn allen minder willen en meer meebewegen. Wat ik wel belangrijk vind, dat is de inhoud. Dat we vanuit ITT betekenisvol bijdragen. Dat kan individueel of collectief zijn. Klein en persoonlijk of groot en maatschappelijk. Hoe dan ook willen we bij ITT dat iedereen een stapje uit de comfortzone zet en naar de zone van naaste ontwikkeling beweegt. Daar zit het menselijk groeigebied en je potentieel. ITT faciliteert deze leer- en ontdekruimte’.

Dit behoeft even wat toelichting. De ontwikkelingspsycholoog Vygotsky zegt dat we normaliter in onze actuele ontwikkelingszone zitten; dat kun je zelf. Maar als je een stapje verder wilt gaan, buiten je comfortzone, dan helpt een steuntje van anderen. Hoe? Door een voorbeeld te krijgen hoe je dat kunt doen, of door samen te gaan ontdekken. Binnen ITT hoor je vaak: “Ik wil dat oppakken, doe je mee? Kom je ook?” Inclusie, elkaar uitnodigen, ongeacht leeftijd of achtergrond. ‘Voor mij is het een Droste-effect. Je weet wel, dat beeld in een beeld. Als docent steun ik mijn studenten, en zelf ervaar ik weer steun van de beweging. Iedereen heeft zo iemand achter zich staan en krijgt de kans om uit de comfortzone te gaan en te leren. Fouten maken bestaat niet en geven is ontvangen.’

5. In de ontmoeting gebeurt het

Die wederkerigheid komt vaker terug. ‘Ik zeg eigenlijk nooit nee, ondanks mijn drukke baan. Het levert mijzelf namelijk altijd wat op: inzichten, contacten, inspiratie. Er zijn geen verplichtingen dus de mensen die er zijn, wíllen ook iets.’ Iedereen heeft daarbij zijn of haar eigen drijfveren. Een docente: ‘Het gaat voor mij ook over practice what you preach. Als ik dit belangrijk vind, moet ik het ook laten zien en zelf dat rolmodel zijn. Zo wilde ik laatst naar een belangrijke conferentie. Ik heb naar mijn studenten geappt dat ik nog vier plekken in de auto had. ‘Wie gaat er mee?’ Je zou het ook een levenshouding kunnen noemen, een manier van naar de dingen kijken.’

We zijn opgevoed om passief af te wachten en braaf opdrachten uit te voeren. Je eigen ideeën volgen en je eigen vragen bedenken, dat valt nog niet mee. ‘Toch begint het daarmee: dat we zelf iets willen! Passie en energie ergens voor voelen. En na die bewuste keuze om ermee aan de slag te gaan, moet je mogen zoeken en onderzoeken. Hiervoor hebben we broedplaatsen.’ Broeden vraagt ook dat je jezelf toestaat om het niet direct te hoeven weten of kunnen. ‘Dat vind ik soms wel lastig, aldus een docent, ‘want voor mijn studenten wil ik het graag concreet maken. Daar voel ik toch een soort verantwoordelijkheid. Ik zoek nu bijvoorbeeld met ze naar vrijwilligerswerk omdat (...)’ Nog voor ze haar zin kan afmaken roept iemand fanatiek: ‘Ik weet nog wel een plek waar ze aan de slag kunnen!’ Iedereen schiet in de lach. Een student legt uit: ‘Dat dus! Dat is nu typisch ITT. Zet ons bij elkaar en het gebeurt...’

6. De tentakels van het netwerk

Eigenlijk is de volgorde: idee-beweging-netwerk. Je hebt een idee en gooit het in de groep. Met zijn allen verken je de mogelijkheden want samen weet je meer dan één. En dan gaan onbekende en soms zelfs ongekende deuren open, dankzij de tentakels van het netwerk. Het voorbeeld van de keycords spreekt boekdelen. ‘We organiseerden een kinderrechtenconferentie en voor de registratie van de bezoekers wilden we met keycords werken. We dachten toen nog dat het om iets van honderd mensen zou gaan. Gaandeweg zaten we op 750 aanmeldingen. Hoe kom je zonder budget aan zoveel keycords? Eén belletje binnen de ITT beweging en drie facebook posts verder meldde zich een bedrijf dat aan ons keycords wilde leveren. Voor niets. Dat krijg ik als stagiair in mijn eentje echt niet voor elkaar. ITT heeft zo’n gigantisch sociale reikwijdte!’

Op de drie avonden worden veel kleine succesverhalen gedeeld. Eigenlijk gaan ze allen over ‘iemand een stapje verder helpen via het netwerk’. Voor een jongen van dertien met zangtalent werd bijvoorbeeld een podium gecreëerd. Iemand liet een middelbare scholier zo in zichzelf geloven, dat hij voor het eerst een onbekende durfde te bellen. En natuurlijk werden er ook stageplekken gevonden. ‘Je moet gewoon in mogelijkheden denken. Ik studeer zelf op het MBO en kwam in contact met een ongemotiveerde middelbare school leerling. Een simpele vraag als ‘waar droom je van?’ liet hem opveren. ‘Rijk worden,’ was zijn antwoord. Zijn ogen begonnen te twinkelen. Daar zat energie op! En het enige dat ik toen heb gedaan is in mijn netwerk vragen wie een miljonair kende en ze koppelen. Dat gesprek heeft die jongen uit een dal gehaald en in beweging gezet. Hoe simpel kan het zijn?’

7. Gaan staan voor je mening

Drempels beslechten en kloven dichten. Voor de één een kleine moeite, voor de ander een groot geluk. ‘Er vallen steeds meer leerlingen buiten de boot. We mogen ons met rede zorgen maken over de trends in de samenleving. Als je een IQ onder de 80 hebt, en dat geldt momenteel voor 20% van de leerlingen, hoe leef je dan? Bedenk alleen al wat er mis gaat als je de overheidscommunicatie niet snapt. Ik maak dit als directeur van een school van dichtbij mee, en kan me daar echt zorgen over maken. Dit vraagt om meer nabijheid en betrokkenheid op elkaar.’

Het vraagt ook iets van de leiders van deze tijd. De tijd om naar de ander te wijzen is voorbij. Echt leiderschap begint met jezelf aansturen. In dit geval: niet alleen visie hebben, maar werkelijk gaan staan voor waar je in gelooft en ernaar handelen vanuit de positie die je hebt. ‘We hebben verantwoordelijkheid te nemen voor degenen die bescherming nodig hebben. Er is meer mogelijk dan je denkt. Zelfs naar de onderwijsinspectie toe, kun je met een eigen opvatting aankomen. Dat doe ik alleen als ik oprecht geloof in een oplossing die buiten het boekje valt. Het vraagt als mens lef om op te staan, maar voor een hoger doel kun je dat. De toekomst van dat kind staat op zo’n moment centraal.’

8. Twee parallelle realiteiten aanvaarden

De beweging gaat van een fixed mindset naar growth denken, zoals dat zo mooi heet. Iedereen die meedoet aan ITT wil buiten het bestaande kader kijken en zoeken. Niemand gelooft in maar één manier. Niets is meer vanzelfsprekend. Typisch ITT is de vraag ‘wat is er nog meer mogelijk’? Problemen zijn een uitnodiging tot omdenken. Maar wat als je nu zo’n fantastische praktijkervaring realiseert als stagiair, maar de school daar toch anders naar kijkt? ‘Ik ben vorig jaar afgestudeerd voor mijn studie maatschappelijk werk. Als eindopdracht heb ik samen met anderen die kinderrechtenconferentie georganiseerd. Wat heb ik daarmee veel geleerd! Het was echt een ontwikkelingsweg voor mezelf. Ik ben nog steeds zo trots op wat we konden neerzetten. Kindermishandeling is te belangrijk om weg te kijken.’

Een gepassioneerd verhaal en talentvol neergezet. Wat is het probleem? ‘Eh, de pijn zit hem in het cijfer. Je zou zeggen een 9, maar ik kreeg 5,6. Wat toets je dan?’ Die enorme behoefte aan ruimte voor eigen inbreng is nog lastig in te passen binnen het bestaande curriculum. De ontwikkeling die deze ITT student in de werkelijkheid heeft ervaren tijdens zijn stage sluit niet aan op wat de opleiding belangrijk acht en toetst. Daar zit een discrepantie die afstemming vraagt. Tot die tijd bestaan er twee realiteiten. En dit is slechts één van de vele ervaringsverhalen die langskomen. ‘Dat is wel het nadeel: eenmaal hieraan geroken, voelen de studenten zich niet meer helemaal comfortabel in de collegezaal.’

9. Mix van achtergronden en niveaus

‘Ik zie het bevorderen van talentontwikkeling niet alleen als de taak van scholen maar denk dat het een taak is van de hele gemeenschap. Over alle milieus en niveaus heen. Daar is ITT dan ook een prachtig verbindend instrument voor. Eén van de inspirerendste sessies vond ik een brainstormdag in het kader van een Integraal Kind Centrum. Puur de aanwezigheid van mensen met verschillende achtergronden en niveaus doet wat. Eigenlijk blijven we altijd in ons eigen ‘hokje’. Zo vertoef ik vooral in de academische wereld. Hoe verfrissend om andere visies en ervaringen te ontmoeten. En de speelse werkvorm met playmobiel, ook typisch ITT, droeg daar ook aan bij.’

Door ITT kom je in andere netwerken, op andere plekken, in aanraking met andere werelden. ‘Zo kwam ik voor het eerst in een buurthuis, door me aan te sluiten bij een broedplaats theater maken,’ aldus een MBO studente. ‘Het maakte mijn wereld groter, letterlijk en figuurlijk. Ik heb nieuwe jongeren leren kennen en ervaren hoe anders zij leven. Theater is daar een heel mooi middel voor. Ik heb dingen ervaren die ik op school nooit geleerd zou hebben. En een plezier dat we hadden!’

Juist die mix van achtergronden en niveaus is zo verrijkend. Als je open staat voor verschillende perspectieven krijg je zelf een breder blikveld. ‘Dat is precies waar ik bij ITT zo’n energie van krijg. Dat we ons verbinden door alle lagen heen. Van mens tot mens. Maar vanzelfsprekend is het niet en soms ook best ingewikkeld. Dat besefte ik laatst ineens, toen thuis bleek dat ik voorbij ging aan het perspectief van de vriendin van een van mijn kinderen. Zij komt uit een heel ander gezin. Ik mag dan druk zijn met ‘de kinderen van Nijmegen’ maar mis thuis dat belangrijke moment van aandacht. Het zit ook in het kleine van alledag. Ook dat is ITT voor mij.’

10. Elkaar liften van A naar E

Het gesprek krijgt een interessante wending. ‘Er wordt veel over een beweging gesproken maar voor mij is ITT een gedachtengoed. Waar het om gaat is dat we elkaar verder helpen. Binnen ITT noemen we dat ook wel “liften”. Ik voel mezelf regelmatig enorm gelift. En niet simpelweg van A naar B maar van A naar E! Puur doordat mensen mij oprechte feedback gaven, ben ik mijn eigen kwaliteiten gaan zien. En ik doe dat nu ook bij anderen. Een van de werkvormen die we organiseren zijn ‘durf-te-vragen’ sessies. Geef het zelf maar aan, waarmee kunnen we je helpen? Ook dat is ITT. Want iedereen kent wel weer iemand, die iemand kent die...’

Hij is niet de enige student die door ITT vleugels heeft gekregen. ‘Eerst dacht ik dat ik in de kinderopvang moest zijn, maar ik heb onlangs ontdekt dat onderwijs mijn ding is. Puur door mee te doen aan ITT. Ik heb nu ook gericht gekozen voor een master in die richting.’ Voor iemand anders, die zich met hart en ziel inzet voor de verbinding, gaat het over meer dan samen in beweging komen. ‘Inmiddels is het mijn leven geworden. Het heeft me persoonlijke vriendschappen opgeleverd. Ik ervaar het zelf als een 24/7 verbinding. Ze mogen mij ook midden in de nacht bellen. Ik heb zelf op het speciaal onderwijs gezeten en ITT heeft voor mij de brug geslagen naar een nieuwe, zeer aangename wereld. Die integratie had ik in mijn eentje nooit voor elkaar gekregen. En het is mijn doel dat nu ook voor andere jongeren te realiseren.’

11.Wie rijgt de parelketting?

Vaak is er in de opstart een interessante beweging, waar iedereen enthousiast over is, maar volharden is lijkt lastig. ‘Ik ervaar regelmatig dat het vervolg niet echt van de grond komt. Anderzijds hoort dat natuurlijk wel bij pionieren. Begrijp me goed, het moet ook vooral niet vastgezet worden. Juist die ruimte om te experimenteren is geweldig. Toch zou ik verder en dieper willen gaan. Hoe doe je dat dan? Ik vraag me af wat daarvoor nodig is.‘ Tot waar gaat pionieren? Wat laat je los, omdat eenvoudigweg niemand het meer oppakt, en wat breng je verder? Het proces is een zoektocht. Juist deze vragen hardop uitspreken blijkt zijn waarde te hebben.

En dan is er nog de kwestie van de opbrengst. Daar waar ITT input levert en waar zelfs onderwijsexperts lof over uiten, dat wordt niet altijd overgenomen in de bestaande systemen. ‘Op verzoek van een middelbare school heb ik vorig jaar een afstudeeronderzoek gedaan. De school wilde weten hoe ze kinderen en ouders meer konden betrekken in de ontwikkeling van het curriculum. Alom positiviteit voor mijn onderzoek, zelfs een prijs gewonnen en een dikke pluim vanuit school op mijn aanbevelingen. Tot mijn grote spijt echter zie ik er dit jaar op die school niets van terug.’ Best wel een teleurstelling, waar ook anderen zich in herkennen. Talloze pareltjes worden opgedoken en meer en meer doet de vraag zich voor: maar wie rijgt nou die ketting?

12. Samenspel van vaag én concreet

Deze zomer startte daarom de broedplaats voor schoolbestuurders en gemeente. Zij gaan zich beraden op ITT pareltjes en de toepasbaarheid in het huidige onderwijs. En meer in zijn algemeenheid: werken aan de parelketting van onderwijsinnovatie. Ze willen dit oppakken à la ITT: stap voor stap broeden op manieren waarop de twee realiteiten samen kunnen komen. Het geloof en gevoel is er al, de toepassing gaat zich nu uitkristalliseren. ‘Echt stoer van onze Nijmeegse bestuurders. Ze zijn volgens mij de eersten die zich daarin zo kwetsbaar opstellen. En ik zou ook geen andere stad kunnen noemen waar ze van kinderdagverblijf tot en met de universiteit de intentie hebben om waar mogelijk samen te werken.’

Hierdoor kan het hart van de ITT beweging zich blijven concentreren op het pionieren en daarmee de bestuurders en de systemen met het nieuwe blijven voeden. Binnen ITT zijn daarvoor Community Builders benoemd, die de beweging en het gedachtegoed actief opschalen en verspreiden, o.a. door te bouwen aan levendige gemeenschappen in de stad. Tegelijkertijd mag de kern van de beweging vooral vaag blijven. Daar is iedereen het grappig genoeg wel over eens. ‘Ik ervaar het als een betekenisvolle open ruimte, die me kansen biedt om tot nieuwe samenwerkingsvormen te komen. Het geeft me een soort van legitimatie om ook binnen mijn werk buiten de lijntjes te kunnen kleuren, zonder dat ik het hoef te verantwoorden.Vaag is voor mij dé grote kracht.’

En de magie dan?

Toch hebben we nog iets niet horen langskomen: het ongrijpbare dat elke ITT’er voelt en tegelijkertijd niet kan benoemen. Wat is die magie en aantrekkingskracht, die om ITT heen hangt? Als het onderwerp met je resoneert, wil je aansluiten. Met hart en ziel zetten mensen zich in voor talentontwikkeling en door die intrinsieke motivatie is er alom passie en vuur. Maar vuur blijft niet vanzelf branden, je moet het blijven opstoken. Anderzijds moet je vuur ook bewaken, want voor je het weet fikt de boel af. Daar heb je een goede vuurmeester voor nodig. Bescheiden op de achtergrond, maar kordaat als het moet. Net als vroeger bij het kampvuur op schoolreisje.

Gaat het dus om de juiste vuurmeester, is dat het geheim van de smit? Mirjam Ottens, projectleider van het eerste uur, kan inderdaad het vuur goed opstoken. Waar ze komt, wakkert ze innerlijke vlammetjes aan en raakt ze mensen op een niet navolgbare wijze. Het ITT DNA zit haar in de genen. Ze verbindt op een gemeenschappelijk gevoel en weet als geen ander het collectief te mobiliseren.

Met een fakkel in haar hand loopt ze op de troepen vooruit. Als wegvoorbereider die ons door het donker gidst. Ze is voor de duvel niet bang. Ondertussen neemt ze de oude realiteit aan de hand mee, want ze wil wel bij duurzame verandering uitkomen. De fakkel als symbool van weten en vertrouwen; het licht van mogelijkheden en kansen. Is het daarmee niet de verandering zelf, waar iedereen op afkomt? Zoeken we in het donker niet allemaal naar dat lichtpuntje? ITT laat immers zien dát het anders kan. Hoe aantrekkelijk is dat?! ITT als belichaming van de nieuwe energie: de dageraad van ‘anders’. Zeg nou zelf, daar wil je toch bij zijn?